Dostunuz yaşlanıyor: 7 yaş sonrası bakım ve düzenli kontrol

Bir gün dönüp bakıyorsunuz: eskiden kapıya koşarak gelen köpeğiniz artık başını kaldırıp kuyruğunu sallamakla yetiniyor, kitaplığın üstüne bir hamlede çıkan kediniz önce koltuğa, sonra rafa basıyor. Yaşlanmak bir hastalık değil; ama yaşlanan bir bedende hastalıkların sessizce ilerlemesi çok daha kolay. Bu yazı, o sessizliği fark etmek üzerine.

Kaç yaşında "yaşlı" sayılır?

Tek bir rakam vermek mümkün değil, çünkü yaşlanma hızı türe, ırka ve vücut büyüklüğüne göre değişir. Kediler için genel kabul, yedi yaş civarında "olgun" döneme, sonrasında da yaşlılık dönemine girildiğidir. Köpeklerde ise belirleyici olan boyuttur: küçük ırklar geç yaşlanır ve uzun yaşar; büyük ve dev ırklar ise çok daha erken, bazen beş–altı yaş civarında yaşlı grubuna girer.

Buna genetik, kilo geçmişi, kısırlaştırma durumu, geçirilmiş hastalıklar ve yaşam koşulları da ekleniyor. Bu yüzden "yaş" bizim için takvimdeki bir sayı değil, bakım planında bir değişiklik anlamına gelir. Aynı yaştaki iki köpekten biri için yılda bir kontrol yeterken diğeri için altı ayda bir kan testi gerekebilir.

Yaşlanma mı, hastalık mı?

Sahiplerin en sık yaptığı hata, bir hastalık belirtisini "yaşlandı artık" diyerek geçiştirmek. Oysa yaşlanmanın kendisine ait değişiklikler ile bir organ sorununun habercisi olan belirtiler birbirinden ayrılabilir. Normal karşılanabilecek değişiklikler arasında hareketlerin yavaşlaması, uyku süresinin uzaması, oyun isteğinin azalması, tüyün matlaşması ve burun–ağız çevresinde beyazlama sayılabilir.

Buna karşılık aşağıdaki bulgular yaşlılığın doğal parçası değildir. Bunlardan biri varsa, hayvan ne kadar yaşlı olursa olsun muayene gerekir.

Bu yaşlarda en sık gördüklerimiz

Yaşlı hastalarımızda öne çıkan başlıklar hemen her zaman aynı listeden geliyor. Kronik böbrek yetmezliği özellikle kedilerde çok yaygındır ve belirti verdiğinde hastalık genellikle epeydir ilerlemiştir. Kalp hastalıkları köpeklerde öksürük ve çabuk yorulmayla, kedilerde ise çoğu zaman hiçbir belirti vermeden seyredebilir.

Artrit ve eklem kireçlenmesi hem kedilerde hem köpeklerde düşünüldüğünden çok daha sık; yalnızca çoğu kedide bu, "yaşlandı, artık zıplamıyor" diye yorumlanır. Diş eti hastalığı ve diş taşı yaşla birlikte neredeyse kural hâline gelir. Bunlara katarakt ve görme kaybı, işitmenin azalması, hormonal bozukluklar (kedilerde tiroid bezinin aşırı çalışması sık görülür), kas kaybıyla birlikte gelen kilo değişimleri ve iyi ya da kötü huylu kitleler eklenir.

Bu listenin ortak özelliği şu: hemen hepsi erken yakalandığında yönetilebilir, geç kalındığında ise geri dönüşü zor tablolar. Bu yüzden yaşlılık bakımının merkezinde tedaviden çok takip vardır.

Neden altı ayda bir kontrol?

Cevap aslında basit bir orantıda saklı: kedi ve köpeklerin ömrü bizimkinden çok daha kısa olduğu için, onlar için altı ay uzun bir süredir. Yaşlı bir hayvanda yılda bir yapılan kontrol, insanda birkaç yılda bir doktora görünmeye benzer. Altı aylık aralık, sessiz ilerleyen hastalıkları henüz müdahale edilebilir aşamadayken yakalama şansı verir.

Bu kontrollerde yaptığımız iş yalnızca "bir bakayım" değildir: kilo ve vücut kondisyon takibi, kalp ve akciğer dinlenmesi, karın muayenesi, ağız içi değerlendirmesi, eklem ve yürüyüş kontrolü, deri ve lenf düğümlerinin elle taranması. Buna hekimin gerekli gördüğü ölçüde laboratuvar değerlendirmesi eşlik eder. Kan testleri klinikte yapılıyor; böbrek ve karaciğer değerleri, kan sayımı ve gerekiyorsa ek parametreler için sonucu başka bir yerde beklemeniz gerekmiyor.

Bir noktanın altını çizelim: yaşlı bir hayvanda alınan "normal" bir sonuç boşa gitmiş bir test değildir. O değerler, altı ay sonrakiyle karşılaştırılacak kişisel referansınız olur. Hastalığı çoğu zaman tek bir anormal rakam değil, iki ölçüm arasındaki yön değişikliği haber verir.

En iyi tedavi, önleyici tedavidir. — Vet. Hek. M. Sefa Aras

Ağrıyı fark etmek: kediler saklar

Kediler ağrılarını gizler. Bu bir inatlaşma değil, doğada zayıf görünmemeyi öğrenmiş bir türün mirası. Bu yüzden yaşlı kedilerde ağrının işareti inleme ya da topallama değil, neredeyse her zaman davranış değişikliğidir: tüy bakımını bırakmak (ya da tersine tek bir bölgeyi aşırı yalamak), yüksek yerlere çıkmayı bırakmak, saklanmak, kucağa gelmekten vazgeçmek, dokunulduğunda huysuzlanmak, kum kabına girmemek — çoğu zaman kabın kenarı yüksek geldiği için.

Köpeklerde tablo biraz daha görünür: merdivenden çekinme, arabaya atlamayı reddetme, sabah kalkışta tutukluk, yürüyüş isteğinin azalması, tek bir eklemi ısrarla yalama, uyurken pozisyon değiştirirken zorlanma ve alışılmadık huysuzluk. Yürüyüşten dönünce uzun süre toparlanamamak da tipiktir.

Buradaki en önemli mesaj şu: ağrı, yaşlılığın kabul edilmesi gereken bir parçası değil, tedavi edilebilen bir durumdur. Eklem ağrısı yönetilen bir köpek yeniden yürüyüşe çıkabilir, ağız ağrısı giderilen bir kedi yeniden iştahla yemek yer. Buna karşılık evdeki insan ilaçları kesinlikle kullanılmamalıdır; parasetamol kedilerde ölümcüldür, ağrı kesici olarak bilinen diğer insan ilaçları da böbrek ve mide hasarına yol açar. Yaşlı bir hayvanda ilaç seçimi, böbrek ve karaciğer değerleri bilinerek yapılır.

Evde küçük değişiklikler, büyük fark

Yaşlı bir hayvanın hayat kalitesini en ucuz yoldan yükselten şey, evin ona göre yeniden düzenlenmesidir. Bunların hiçbiri masraflı değildir:

• Kaymayan zemin. Parlak seramik ve laminat, eklem sorunu olan bir hayvan için buz pisti gibidir. Sık kullanılan güzergâhlara kilim, halı yolu ya da kaymaz paspas serin.
• Alçak kenarlı kum kabı. Kedi kaba girerken zorlanıyorsa tuvaletini başka yere yapar. Bir kenarı alçaltılmış kap sorunu çoğu zaman tek başına çözer; ayrıca kap sayısını artırın ve her katta bir tane bulundurun.
• Rampa ve basamak. Sevdiği koltuğa, yatağa ya da pencere önüne çıkabilmesi için basamak koyun; atlamayı bıraktığı için değil, atlamak canını yaktığı için vazgeçmiş olabilir.
• Yumuşak ve destekli yatak. Cereyan almayan, sıcak ve sessiz bir köşe seçin. Kalın, çökmeyen bir yatak eklem üstündeki baskıyı azaltır.
• Mama ve su kabını yükseltin. Kabı birkaç santim kaldırmak boyun ve ön bacak eklemlerine binen yükü azaltır, yemeyi kolaylaştırır.
• Su kaynağını çoğaltın. Evin farklı noktalarına birden fazla su kabı koyun. Yaşlı kedilerde su tüketimini artırmak böbrek sağlığı açısından değerlidir.
• Gece için hafif ışık. Görme kaybı başlamış bir hayvan karanlıkta eşyalara çarpar; ayrıca mobilyaların yerini sık değiştirmeyin.

Beslenme ve özel diyetler

Yaşlılıkta beslenme iki yönlü bir sorundur: bir yandan kas kaybı, bir yandan hareketsizliğe bağlı yağlanma aynı hayvanda birlikte görülebilir. Bu yüzden "yaşlı maması" etiketli bir ürüne geçmek tek başına bir plan değildir. Doğru soru, hayvanın hangi organının desteğe ihtiyacı olduğudur.

Böbrek, kalp, karaciğer, eklem sağlığı, idrar yolu ve kilo kontrolü için hazırlanmış özel diyetler vardır ve bunlar birer tedavi aracıdır; teşhis konmadan, sırf "yaşlandı" diye başlanmaz. Yanlış seçilen bir diyet fayda yerine zarar verebilir. Klinikte özel diyet ürünleri bulunuyor; hangisinin uygun olduğunu muayene ve laboratuvar sonuçlarına göre birlikte belirliyoruz.

Evde yapabileceğiniz en değerli takip ise tartıdır. Ayda bir kez tartıp not almak, fark edilmeyen bir kilo kaybını erken yakalamanın en pratik yoludur. Küçük bir kedide iki–üç yüz gramlık kayıp bile ciddi bir bulgudur.

Diş bakımı yaşlılıkta neden daha önemli?

Yaşlı hastalarımızda iştahsızlığın arkasından çok sık diş eti hastalığı çıkıyor. Ağzında ağrı olan bir hayvan yemek yemekten kaçınır, kilo kaybeder, huysuzlaşır. Bunun ötesinde diş eti hastalığı vücutta sürekli bir bakteriyel yük anlamına gelir ve bu yükün kalp ile böbrekler üzerindeki etkisi yaşlılıkta daha çok konuşulur hâle gelir.

Sık duyduğumuz bir çekince var: "Yaşlı, anestezi kaldıramaz." Doğrusu şudur: anestezi riskini belirleyen yaş değil, sağlık durumudur. Bu yüzden yaşlı hastalarda işlem öncesi muayene ve kan testi yapar, riski hekim olarak değerlendirir ve size açıkça anlatırız. Kimi zaman karar işlemi yapmak, kimi zaman önce altta yatan sorunu düzeltmek olur. Ağız içini nasıl değerlendirdiğimizi diş taşı ve ağız kokusu yazımızda ayrıntılı anlattık.

İlgili yazılar

• Diş taşı ve ağız kokusu: göründüğünden büyük bir sorun
• Yavru kediler ve köpekler için aşı takvimi: neyi, ne zaman?
• Diş ve Ağız Bakımı hizmet sayfası

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve veteriner hekim muayenesinin yerine geçmez. Yaşlı hayvanlarda kontrol sıklığı, laboratuvar programı, diyet ve ilaç seçimi her hasta için ayrı planlanır; kararı muayene sonrası hekiminiz verir.